“Moet de stad Antwerpen een gunstig advies geven voor de stedenbouwkundige vergunning van de Oosterweelverbinding op het huidige tracé tussen Zwijndrecht/Linkeroever en Merksem/Deurne? Ja of neen?”

Zijn alle Antwerpenaren plotseling stedenbouwkundigen geworden? Hebben Sinjoren plotseling verstand van ruimtelijke ordening? Kunnen ze de milieu-impakt van zo’n gigantische bouwwerf becijferen, om nog maar te zwijgen van het volledige kostenplaatje. Kunnen ze berekenen of het voorgestelde BAM-tracé met Lange Wapperbrug het fileleed over enkele jaren ook daadwerkelijk zal oplossen? En zo zijn er nog wel tientallen en tientallen andere vragen te bedenken.

De stemming is niet verplicht, vermeldt de oproepbrief. In tegenstelling tot de verkiezingen. Dat zullen vele Antwerpenaren vermoedelijk toejuichen. Toch een bedenking: dienen verplichte verkiezingen niet om volksvertegenwoordigers af te vaardigen, met andere woorden mannen en vrouwen die door de kiezers naar de gemeenteraden en de parlementen worden gestuurd om in dossiers, die alle burgers aanbelangen, beslissingen te nemen? Die in staat zijn kilometers dossiers te vreten en na ampele beraadslagingen tot een gefundeerd besluit te komen?

Een volksraadpleging, het klinkt mooi, maar wat dit referendum over de Oosterweelverbinding doet, is de democratie juist uithollen. Wat is de waarde nog van een volksvertegenwoordiger als die niet in staat is de beslissing te nemen waarvoor hij is afgevaardigd door het aantal stemmen dat hij achter zijn naam krijgt bij de verkiezing? Dan kunnen we net zo goed de gemeenteraden, stadsbesturen en parlementen afschaffen en elke zondag met zijn allen naar het stemlokaal trekken om via volksraadplegingen dossiers te stemmen. Ja of neen?… Zo, simpel kan het blijkbaar zijn.

En wat is nu zo opvallend aan dit beeld waarvan niet duidelijk is tijdens welke editie van het filmfestival het genomen is, omdat het een foto is zonder onderschrift? Tussen heel die bende staat er  slechts één vrouw te fotograferen -  oké, er is nog een twijfelgeval, wat zou betekenen dat die fotograaf hoognodig iets aan zijn conditie moet doen; en als het wel een vrouw is dan verontschuldig ik me bij deze. Eén vrouwelijke fotograaf, dat zegt toch meer dan genoeg over dit beroep. Is hier niet hoognodig een inhaalbeweging nodig? Of is het zo dat vrouwen liever niet met een telelens voor hun neus staan? Want alle fotografen op de foto hebben een spiegelreflexcamera voor hun gezicht met daarop een bij nadere inspectie grotere of kleinere telelens geschroefd. En die lenzen wijzen allemaal nadrukkelijk naar de Spaanse actrice waarvan ze foto’s maken. Een beeld dat duidelijk maakt dat dit een bij uitstek mannelijk beroep is.

In haar artikel voor die andere kwaliteitskrant in Vlaanderen schreef Roox: “Voor het grote publiek was ze misschien een nobele onbekende. Waarom dan toch een halve pagina besteden aan haar overlijden?” Van Reybrouck formuleert zijn onbegrip over deze rechtvaardiging van het artikel als volgt: “Dat een topjournaliste zich moet verdedigen voor een evident stuk, terwijl de dagelijkse lawine aan bullshit geen enkele verantwoording meer behoeft.” Hij illustreert die dagelijkse lawine onder meer door mee te geven wat de onlineredacties die dag de moeite van het posten waard vonden. Dat bleek seks te zijn, “veel seks, en niet alleen omdat het Valentijn was.” En zo komt hij aan de titel van zijn column: Kortwieken, dat schaamhaar van Madonna, want op die dag was er een veiling bij Christie’s van een naaktfoto van de populaire zangeres. “Een voorwendsel om de gesnoeide bos schaamhaar van Madonna nog eens aanklikbaar te maken,” aldus Van Reybrouck.

Van Reybroucks pleidooi voor meer kwaliteitsjournalistiek is gloedvol en snijdt hout: zo vergelijkt hij bijvoorbeeld de media met politieke partijen, die volgens de auteur “niet langer met gezag en zelfvertrouwen een visie uitstralen, maar die vooral een zo groot mogelijk publiek wil behagen en dus bereid zijn om veel, heel veel water in hun wijn te doen.”

Na het lezen van zijn valide argumentatie is er toch iets aan het artikel wat steekt, en dat is de schreeuwerige titel Kortwieken, dat schaamhaar van Madonna. Je vraagt je af of Van Reybrouck die zelf boven zijn stuk heeft geplaatst. Op de website van De Morgen zorgt een dergelijke titel ongetwijfeld voor heel wat… muisklikken. En was dat nu net niet waar Van Reybrouck tegen fulmineert in zijn column?

Wat Marinower en met hem wellicht ook de Joodse gemeenschap volgens mij dwars zit en willen aankaarten, en wat in de discussie steeds verder naar de achtergrond dreigt te verdwijnen, is dat zij het ‘gevoel’ beginnen te krijgen dat bepaalde sentimenten weer de kop opsteken en dat uitingen op het randje van antisemitisme steeds vaker worden toegedekt onder het mom van ‘een grap kunnen maken.’ Of een filmpje draaien in zwart-wit in de stijl van de jaren vijftig, al lijkt het net zo goed op de jaren dertig, met andere woorden voor WOII, om aan te tonen hoe irreëel het is dat die Joden tegenwoordig zo vaak ‘boos’ zijn, grappig is, moet iedereen voor zichzelf uitmaken. Maar ik kan de verontwaardiging die Claude Marinower en wellicht de hele Joodse gemeenschap voelt, begrijpen omdat het filmpje een gemeenschap portretteert aan de hand van overduidelijke clichés. “Een letterlijke overdrijving, overduidelijk inderdaad…” roept Stijn Meuris. “De kwadratuur van de overdrijving,” noemt hij het zelfs. En om te bewijzen dat het programma niet alleen de Joden op de korrel neemt, haalt hij er voorbeelden bij van andere gemeenschappen die een soortgelijke behandeling kregen in het Gesproken dagblad: zwarten, Turken en ook… Limburgers. “Ik weet wat dat betekent”, verzekert de in bronsgroen eikenhout geboren Meuris zijn gesprekspartner, want kritiek kun je het beste van de tafel vegen met een ironische kwinkslag.

Hoe sterk is de rekker van de ironie? Meuris heeft het in het gesprek bij Phara over de “Kwadratuur van de overdrijving” en beweert meteen maar in naam van het publiek van Man bijt hond dat al die kijkers die vierdubbele ironie wel begrijpen. Het ligt er vingerdik bovenop dat dit “om te lachen” is, toch? En wie dat niet ziet, legt programmamakers beperkingen op: “Wij moeten dit nog wel kunnen doen!” roept hij uit alsof de censuur al klaar staat om hem en de programmamakers van alle satirische programma’s in de boeien te slaan. Terwijl het toch net andersom is: er is geen restrictie meer op wat bruikbaar is om een lach te genereren. En als iemand zich daardoor verontwaardigd, geschokt of gekwetst voelt. Tans pis. In deze tijden moet je maar leren een dik vel te kweken.

Bij al de argumenten die ik Meuris hoor debiteren moet ik denken aan wat Van Kooten en De Bie, die voortreffelijke chroniqueurs van het wekelijkse nieuws, iets wat Man bijt Hond blijkbaar ook betracht in de reeks Gesproken dagblad, is overkomen begin jaren Tachtig in Nederland: ze lanceerden de fictieve Tegenpartij – oerhollandse gladde jongens die de politiek in gingen met populistische slogans – en werden tot hun eigen ontzetting prompt in de armen gesloten door een groot deel van de Nederlandse bevolking, hoe abject hun simpele politieke leuzen ook waren. Het ging zo ver dat indien de partij toen bij de verkiezingen was opgekomen, ze ongetwijfeld heel wat zetels had behaald. Van Kooten en De Bie hadden de wijsheid om de twee fictieve partijleden Jacobse en Van Es een niet bepaald zachte dood te laten sterven, omdat ze begrepen dat hun ‘kwadratuur van de overdrijving’ niet begrepen werd, integendeel, dat ze zó pal op de tijdsgeest zaten, dat hun satire heel erg pijnlijk werd. De rekker van hun ironie was helaas geknapt.

Voor dat idealisme werd toentertijd een mannelijke, legerrijpe Belg gestraft. Dubbele diensttijd, met minder kwam je niet weg. En verplicht dienstdoen in de sociale of culturele sector. Met andere woorden nuttig werk verrichten in plaats van elke avond in de kantine de slecht getapte glazen van de Pieter De Crem van dienst te moeten leegdrinken, terwijl je naar zijn vals gecroonde Strangers-liedjes stond te luisteren. Ik heb er nu nog altijd geen spijt van.

Ik zocht het in de culturele sector en het theater dat bereid was mij mijn vervangende dienst te laten doen werd geleid door een actrice. Het was een keiharde tante, gepokt en gemazeld in de theaterwereld, maar ik mocht haar wel. Ook al draaide ik soms zoveel uren dat ik rechtop stond te slapen terwijl ik tijdens een voorstelling achter het lichtorgel stond. Toch heb ik nooit een lichtstand gemist. Die actrice had een gevleugelde uitspraak waar ik plotseling moet aan denken nu ik lees dat Omega Pharma zijn zogenaamde gsm-chip weer uit de winkels haalt. “Hoe ze over je spreken doet er niet toe, ALS ze maar over je spreken.” Onbegrijpelijk vind ik het hoe ongelooflijk veel media-aandacht Marc Coecke wist te genereren voor de introducering van de E-Waves Phone Chip. En hoe weinig er nu wellicht over deze toch wel erg snelle terugtrekking zal worden bericht. De man had acteur moeten worden.

Toch lijkt de financiële crisis ook succesvolle kunstenaars als Koons en Hirst te treffen. Zo kregen een heel aantal werknemers van Hirst’s bedrijf Science Ltd. eind november hun ontslag. Blijkbaar was de opbrengst van de werken die Hirst op eigen initiatief in september bij Sotheby’s liet veilen – wat goed was voor een bedrag van 130 miljoen -, niet voldoende om zijn omvangrijke ‘atelier’ draaiende te houden in deze kommervolle tijden.

En dan lees je een stukje in de krant dat kopt “Damien Hirst eist geld van amateurkunstenaar”. Een Britse straatartiest die werkt onder het pseudoniem Cartain – wat doet denken aan de manier waarop Banksy te werk gaat – gebruikte in een aantal van zijn collages het beeld van de met diamanten bezette schedel. Zestien is de jongen ocharme en hij krijgt de rijkste levende kunstenaar op zijn dak. Want toen Hirst het geknip en geplak van Cartain onder ogen kreeg floot hij niet van bewondering tussen zijn tanden, maar contacteerde hij meteen de Design and Artists Copyright Society (Dacs). En daar werd resoluut werk gemaakt van zijn klacht. Tweehonderd pond kostte het de jongen om het zaakje te regelen, naast de eis alle kunstwerken aan Damien Hirst over te maken. Dan moet het water de Britse kunstenaar toch echt wel aan de lippen staan als hij zo’n pietluttig bedrag eist van een obscuur talent.

Maar misschien begrijp ik het helemaal verkeerd en is dit een geniale strategie van Damien Hirst om in deze voor kunstenaars bittere tijden een nieuwe goudader aan te boren. Want inmiddels is die jonge Cartain door deze actie natuurlijk wel de anonimiteit ontstegen en wordt hij met wat geluk en volharding binnen een paar jaren wellicht even beroemd als Banksy of zelfs de meester zelf. En als heel deze storm in een glas water – die in zowat alle pers kopij oplevert – is gaan liggen, dan neemt Damien Hirst de jonge kunstenaar gewoon in dienst. Zijn eerste werken heeft hij immers al voor een peulenschil gekocht.

Met oprecht ongeloof herlees ik die laatste zin. Maar het staat er echt: “literaire thriller”. Zou A.F.Th van der Heijden van het ene boek op het andere zo overstag kunnen gaan? Want wat lezen we in zijn essay Kruis en Kraai – De romankunst na James Joyce, het eerste deel van de cyclus Over de roman dat onlangs verscheen bij uitgeverij Atheneum – Polak & Van Gennep: “Op elk vod, elke klont pulp wordt tegenwoordig het etiket ‘literaire thriller’ geplakt, waardoor zo’n hapklare brok formulelectuur zich als het ware het Stempel ter Goedkeuring van de Vereniging voor Huisvrouwen toeëigent, en zo alleen maar beter verkoopt, vaak bij honderdduizenden exemplaren.”

Niet dat ik Van der Heijden geen oplage van honderdduizenden exemplaren gun of hem het Stempel ter Goedkeuring van de Vereniging voor Huisvrouwen wil ontzeggen – iets wat zijn eega ongetwijfeld zal toejuichen -, maar iemand die zich in de media zo vaak profileert als de ultieme schrijver, de auteur die gebukt gaat onder de kwellende arbeid die het schrijven van het Onmogelijke Boek van hem vergt, toont hier toch plat opportunisme. Het kan niet anders of het huisvrouwtje ten huize van Van der Heijden is beginnen te zeuren: er moet wel brood op de plank. En wat rest er dan: recyclage als nieuwe literaire vorm… De auteur deed het deels ook al in zijn nieuwe verhalenbundel Gentse lente.

En Van der Heijden is niet alleen, want wat vermeldt het omslag van Twee Vrouwen van Harry Mulisch, de uitgave die verscheen ter gelegenheid van de actie Nederland leest: “Harry Mulisch schreef een prachtig liefdesverhaal, spannend als een thriller.” Het staat er echt… Blijkbaar wordt het voor uitgevers van ‘literaire’ romans steeds moeilijker om een verantwoorde omzet te genereren op boeken waarop de aanduiding “thriller” niet voorkomt…

Ik vermoed dat ze bij Thalys bij het implementeren van draadloos internet ook nog een verborgen agenda in gedachten hadden, namelijk internettoegang als zoethoudertje bij mogelijke vertragingen. Want hoe plezierig het midweekse verblijf van mijn vrienden in de lichtstad ook was, hun terugreis werd een ware calvarietocht. We hadden afgesproken dat ik hen aan het Centraal Station in Antwerpen zou oppikken. Niet bedacht op enige vertraging – de Thalys website meldt immers een stiptheid van 93.56% voor de afgelopen 12 maanden – zorgde ik dat ik op het afgesproken aankomstuur in de stationshal stond. Maar van de Thalys geen spoor. Toen ik mijn vrienden op hun gsm belde, bleek dat ze nog steeds in het station in Parijs stonden. Al twee uur lang. Met niet meer informatie dan dat de vertraging van onbepaalde duur was.

Mijn vrienden zijn heel normale mensen: ze slepen geen laptop mee op reis en bezitten ook geen smartphone met de allerlaatste communicatiesnufjes. Ze konden dus niet even controleren via het ThalysNet portaal wat de reden was voor de vertraging. Ze vroegen mij of ik niet wilde informeren waarom die supersnelle trein nu al twee uur stilstond. De onderstationschef in Antwerpen Centraal was zo vriendelijk wat schermpjes open te klikken en wist me te vertellen dat er een technisch mankement was. Net toen ik mijn vrienden belde met dit nieuws, kregen zij de ware reden voor de vertraging te horen: er was geen machinist voor handen. Kunt u zich dat voorstellen: een hogesnelheidstrein volgestouwd met de allerlaatste high-tech die staat te blinken op de sporen, maar niemand om op de startknop te drukken? Was de machinist het wachten op een reserveonderdeel beu of zat zijn shift er gewoonweg op? Wie zal het zeggen. In ieder geval duurde het nog een tijdje vooraleer een vervanger opdook.

Mijn vrienden vragen zich sindsdien af of Thalys die zware investering voor dat supersnelle internet niet beter aan extra personeel had besteed, want ze raakten die dag slechts tot in Brussel. Daar mochten ze overstappen op een boemeltje naar Berchem waar ze nog op zoek konden naar een taxi die hen ver na middernacht thuis voor de deur afzette. Parijs-Antwerpen in een uur of zeven, dat presteerde volgens mij ook de stoomtrein een eeuw of wat geleden. Maar die had natuurlijk geen supersnel internet aan boord…

Het zal Arnon Grunberg hoogst en waarschijnlijk Eupense everzwijnworst wezen wie ditmaal de onderhandelingen mogen leiden, want na missies in Afghanistan en Irak zal de schrijver nu eigenhandig het Belgische probleem niet alleen op de wereldkaart zetten, maar de politieke leiders van ons land – uiteraard allemaal fanatieke leesbeesten – door zijn keuze voor deze unieke locatie zo gigantisch laten schrikken dat de politieke impasse met één simpele verklaring van Yves Leterme gladgestreken, uitgeklaard en opgelost zal worden.

Volgens Grunbergs uitgever Oscar van Gelderen kiest de populaire schrijver voor een boekpresentatie in Eupen omdat hij het wel een – het blijven natuurlijk Nederlanders – “leuk” plaatsje vindt. De reden voor deze opmerkelijke locatie is dat de schrijver – die grossiert in literaire prijzen – gebrouilleerd is geraakt met het openbare Nederlandse literaire leven en meteen maar een cordon sanitaire rondom de Nederlandse literatuur heeft afgeroepen. Bij de uitreiking van de AKO Literatuurprijs 2007 weigerde de eveneens genomineerde schrijver en latere winnaar A. F. Th. van der Heijden om dezelfde ruimte te delen met Arnon Grunberg nadat de polemiek tussen beiden volgens van der Heijden ontaard was in een scheldpartij, waarop hij murw geslagen en totaal ontdaan reageerde: “Door mijn gezin in zijn filippica’s te betrekken, overschrijdt Grunberg een grens, waar voorbij ik hem niet wens te volgen. Met literaire polemiek heeft zulke reutelende gierspuiterij niets te maken – wel alles met epistolaire huisvredebreuk van de meest achterbakse soort.” Grunberg liet daarop droogweg weten “nooit meer aanwezig te zullen zijn tijdens literaire activiteiten in Nederland”.

Maar wie Grunberg een beetje volgt, weet wel beter. De boekvoorstelling in Eupen van zijn nieuwste roman Onze Oom kadert in een ingenieus strategisch plan dat de Hollandse spruitjeslucht ver en ver achter zich laat. In die optiek is het trouwens interessant om de boeken van Van der Heijden en Grunberg naast elkaar te leggen: verre van Van der Heijden te betichten van het verspreiden van spruitjeslucht met zijn immer uitdijende oeuvre – al blijven sommige delen van de cyclus De tandeloze tijd daar toch niet altijd ver vandaan – verglijdt hij in zijn laatste vuistdikke roman Het schervengericht, die zich weliswaar niet in Nederland maar grotendeels in Amerika afspeelt, naar een plot die uiteindelijk erg huis clos is en zich dus evengoed in Nederland had kunnen afspelen, terwijl Grunberg in zijn boeken en in die van zijn alterego Marek van der Jagt vaak rondzwermt in een wereld die geen grenzen lijkt te kennen, ja, zelfs te klein is voor zijn enorme literaire talent.

Dat internationale karakter lijkt hij steeds meer in de verf te willen zetten alsof hij het statuut van schrijver wil overstijgen. Hij zoekt nadrukkelijk zijn plaats in een traditie van schrijvers die ook buiten de literatuur traden om hun mening te verkondigden, denken we maar aan Zola met J’accuse, de Duitse traditie van schrijvers die zich mengen in het politieke debat, Latijns-Amerikanen als Vargas Llosa, die zelfs presidentiële ambities had, of dichter bij huis Tom Lanoye.

Grunberg nestelt zich steeds nadrukkelijker in hun spoor en lijkt dat nog te willen uitdiepen. Hij heeft Nederland al een hele tijd geleden geruild voor de wereldstad New York en blogt ook in de internationale voertaal, het Engels. Zijn boekpresentatie vindt dan ook niet in Eupen plaats omdat hij de Nederlandse literatuur de rug wil toekeren en een zelfgeschapen cordon sanitaire wil proclameren, maar omdat hij begaan is met de wereld, met alle landen in nood en met name de politieke vuurhaarden op alle continenten. Reist hij immers niet de wereld rond? Gaat hij niet ‘embedded’ in gevaarlijke landen als Afghanistan en Irak? Bezocht hij niet de omstreden VS-gevangenis Guantanamo Bay? Wat in Eupen aan de orde is, is niet meer of minder dan een eerste verkenning: Arnon Grunberg wil de Duitstalige gemeenschap van België een hart onder de riem steken, die minderheid laten weten dat hij paraat staat om hen te steunen in deze kommervolle tijden nu België dreigt te imploderen, net zoals hij dat in verre landen als Afghanistan en Irak heeft gedaan.

Het is uiteraard in een glazen wereldbol kijken, maar in zijn speech tijdens de boekpresentatie van Onze oom zal Arnon Grunberg ongetwijfeld aankondigen dat hij ook in ons land ‘embedded’ zal gaan op het moment dat de Belgische federale Minister van Defensie Pieter De Crem, nadat diens missie in Afghanistan een fiasco blijkt te worden, zijn pijlen op België zal richten en met zijn naar adem doen happende spruitjeslucht het hele Belgische volk dreigt uit te roeien. Het kan dan ook geen toeval zijn dat Onze Oom gaat over de lotgevallen van een majoor in een land dat verscheurd wordt door politieke onlusten. Een vrijgegeven citaat uit het nieuwste boek van Arnold Grunberg luidt:

‘Een militair moet eerst de oorlog thuis winnen; dan pas kan hij hem op straat, in de stegen, in de steden, in de bergen winnen.’

Eenmaal de boekpresentatie in Eupen achter de rug – die ongetwijfeld zal worden opgeluisterd door politieke coryfeeën, al zal minister De Crem zich vermoedelijk excuseren omdat hij de troepen in Afghanistan weer eens moet inspecteren – zal Arnon Grunberg in zijn al welgevulde vuist kunnen lachen: hij heeft immers weer meer dan stof genoeg voor een nieuwe vuistdikke roman. En misschien zelfs voor een cyclus, zoals zijn goede vriend A. F. Th. van der Heijden die schrijft…

Ik zie namelijk een persoon die wat lijkt op een oude Belg – zij het zonder maliënkolder en helm – in een vuurrode Porsche decapotable zitten terwijl hij breed glimlachend een arm opsteekt naar een imaginaire fotograaf die de Posche wel heel breed in beeld neemt. Boven die protserige wagen galmt het: “Zeg goeiedag en win € 25.000″. Daar wordt je toch even stil van.

Als je wat beter naar de advertentie kijkt, zie je dat die dure Porsche voor de “Potenblokken” op het Kiel in Antwerpen staat. Toevallig woon ik in de buurt van die sociale woonblokken, een ontwerp van de Belgische architect Renaat Braem, die op dit moment nog naarstig worden gerenoveerd omdat ze al jaren niet meer voldoen aan het elementairste leefcomfort. Wat moeten die mensen denken van deze campagnefoto: dat ze als sociaal wonenden nooit geleerd hebben om goeiedag te zeggen tegen andere mensen, dat ze met andere woorden al jaren verzuurd zijn en dat ze eindelijk maar eens moeten leren om wat vriendelijker te zijn voor vriend en – nou, ja, zolang het geen Walen zijn – vijand? En als ze dat, hoe onspontaan ook, de hele dag lopen te doen, dat ze dan een kans maken op € 25.000 waarmee ze dan – zo lijkt deze advertentie hen duidelijk te maken – meteen een Porsche decapotable kunnen kopen van waaruit ze dan wel breed glimlachend en heel spontaan goeiedag moeten schreeuwen naar iedereen die ze voorbijrijden?

Waarom, vraag ik me af, toont deze campagne eigenlijk geen foto van een Porsche-eigenaar die met fris geschoren kaken en met een dure merkzonnebril op zijn door plastische chirurgie gecorrigeerde neus voor een zebrapad staat te wachten, terwijl hij breed glimlachend zijn hand opsteekt als een paar voetgangers – het liefst uit de Potenblokken van het Kiel – de weg oversteken?

Maar kijk, ik word op mijn wenken bediend, want als ik de website van Boodschap zonder Naam bezoek krijg ik een filmpje te zien waarin ene Jean-Pierre Van Rossem, die we allemaal associëren met dure merkwagens, te voet door enkele straten wandelt – waar is de tijd dat hij om zich te verplaatsen kon kiezen uit een hele vloot Ferrari’s? – terwijl hij mensen een goeiedag toeblaft. Een beter woord is er niet voor. Dat lijkt me toch wel het laatste waar je al wandelend op zit te wachten. Eerlijk, ik begrijp mensen die tijdens zo’n week naar hun kelder of zolder spurten om die goeie oude goeiedag boven te halen.